Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Bydgoszczy

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 16 grudnia 2022 r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, w sprawie o sygn. akt XIV C 1344/20 z powództwa A. H. (1) oraz A. H. (2) przeciwko Bankowi (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W. o zapłatę:

1.  zasądził od pozwanego na rzecz powódki A. H. (2) 34.473,34 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty,

2.  zasądził od pozwanego na rzecz powódki A. H. (2) 4617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty,

3.  zasądził od pozwanego na rzecz powoda A. H. (1) 68.978,73 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty,

4.  zasądził od pozwanego na rzecz powoda A. H. (1) 6417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty,

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd I instancji wydał w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i rozważania natury prawnej:

Powód A. H. (1) zawarł z pozwanym bankiem umowę o kredyt hipoteczny nr KH/ (...). Celem zaciągnięcia kredytu było nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym oraz modernizacja i remont mieszkania.

Na podstawie tej umowy pozwany bank zobowiązał się oddać do dyspozycji powoda kwotę 86 000 zł, która była indeksowana kursem (...). Wypłata tej kwoty nastąpiła w walucie polskiej z jednoczesnym zastosowaniem mechanizmu opisanego w § 2 ust. 2 umowy tzw. indeksacji, przez co została przeliczona według kursu kupna waluty (...) według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu.

Okres kredytowania wynosił 420 miesięcy. Spłata kredytu miała następować w miesięcznych ratach z zastosowaniem mechanizmu opisanego w § 7 ust. 1 umowy tj. w walucie polskiej, po uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z (...) Banku (...) S.A.

Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej. W treści umowy zastrzeżono, że kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych co oznaczało, że w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Oprocentowanie kredytu wynosiło 2.7492% w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) obowiązującej w dniu sporządzenia umowy oraz marży w wysokości 1.50 p.p. stałej w całym okresie kredytowania. Oprocentowanie miało ulegać zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej LIBOR 3M (§ 6 umowy kredytu).

Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka kaucyjna do kwoty 146 200 zł ustanowiona na rzecz banku na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonym w B. przy ul. (...).

Zgodnie z § 3 ust. 2 Regulaminu kredyt mógł być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku (...). Zgodnie z § 8 ust. 3 Regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota raty miała być obliczana według aktualnego kursu sprzedaży dewiz dla danej waluty obowiązującego w Tabeli Kursów Walut Obcych Banku w dniu spłaty raty.

Dalej Sąd ustalił, że powódka A. H. (2) (uprzednio R.) zawarła z pozwanym bankiem umowę o kredyt hipoteczny nr KH/ (...). Powódka umowę zawarła jako konsument. Celem zaciągnięcia kredytu było nabycie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym, modernizacja i remont mieszkania oraz refinansowanie innych kosztów.

Na podstawie umowy pozwany bank zobowiązał się oddać do dyspozycji powódki kwotę 76 000 zł, która była indeksowana kursem (...). Wypłata tej kwoty nastąpiła w walucie polskiej z jednoczesnym zastosowaniem mechanizmu opisanego w § 2 ust. 2 umowy tzw. indeksacji, przez co została przeliczona według kursu kupna waluty (...) według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy.

Okres kredytowania wynosił 360 miesięcy. Spłata kredytu miała następować w miesięcznych ratach z zastosowaniem mechanizmu opisanego w § 7 ust. 1 umowy tj. w walucie polskiej, po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży (...) obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z (...) Banku (...) S.A.

Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej. W treści umowy zastrzeżono, że kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych co oznaczało, że w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Oprocentowanie kredytu wynosiło 2.7492% w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M ( (...)) obowiązującej w dniu sporządzenia umowy oraz marży w wysokości 1.50 p.p. stałej w całym okresie kredytowania. Oprocentowanie miało ulegać zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej LIBOR 3M (§ 6 umowy kredytu).

Zabezpieczeniem kredytu była hipoteka kaucyjna do kwoty 129 200 zł ustanowiona na rzecz banku na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonym w B. przy ul. (...).

Zgodnie z § 3 ust. 2 Regulaminu kredyt mógł być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku (...). Zgodnie z § 8 ust. 3 Regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota raty miała być obliczana według aktualnego kursu sprzedaży dewiz dla danej waluty obowiązującego w Tabeli Kursów Walut Obcych Banku w dniu spłaty raty.

W wykonaniu przedmiotowej umowy powód A. H. (1) tytułem spłaty rat kapitałowo - odsetkowych i rat odsetkowych wpłacił kwotę 154978,74 zł. Ponadto z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego oraz prowizji wpłacił dodatkowo 1.318 zł. Łącznie powód wpłacił 156296,74 zł. Powód spłacił zaciągnięty kredyt w całości.

W wykonaniu przedmiotowej umowy powódka A. H. (2) tytułem spłaty rat kapitało odsetkowych i rat odsetkowych wpłaciła na rzecz powoda kwotę (...),33. Ponadto z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego oraz prowizji wpłaciła dodatkowo kwotę 1.307 zł. Łącznie wpłaciła 111780,33 zł. Powódka spłaciła zaciągnięty kredyt w całości.

Przedmiotowe umowy kredytu zawarte zostały przez strony z wykorzystaniem przedłożonego przez bank wzorca umownego, bez możliwości negocjacji ich treści. Swoboda wyboru każdego z powodów ograniczała się jedynie do możliwości jej zawarcia bądź odmowy zawarcia na warunkach przedstawionych jednostronnie przez pozwany bank.

Powodowie potrzebowali środków na zakup i remont mieszkania. Każdy z powodów uzyskał informację, że może otrzymać kredyt przeliczony na walutę (...), wówczas płacona przez niego, miesięczna rata miała być niższa niż przy kredycie złotówkowym. Powodów zapewniano, że jest to bezpieczna umowa a kurs waluty (...) jest stabilny. Na etapie podpisania umowy nie tłumaczono powodom jak bank ustala kurs waluty do ustalenia kwoty wypłaty kredytu i do spłaty poszczególnych rat. Powodowie nie byli świadomi roli franka szwajcarskiego w umowie kredytu. Powodowie nie byli świadomi, że może dojść do gwałtownego wzrostu kursu (...) w stosunku do złotego o 100% oraz, że obciąża ich nieograniczone ryzyko kursowe. Również przewidywania analityków pozwanego banku wskazywały na możliwość dalszego umacniania się złotówki w stosunku do franka szwajcarskiego.

Przed zawarciem umowy powodom przedstawiono pismo „Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, opartej na zmiennej stopie procentowej”. W dokumencie tym pozwany bank wskazał, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych. Występowanie ryzyka walutowego sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu waluty. Pozwany wskazał, że z wyżej wymienionych powodów warto rozważyć zaciągnięcie długoterminowego kredytu w PLN jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów walutowych, które mimo atrakcyjnych aktualnie warunków cenowych w długim okresie mogą okazać się droższe na skutek wzrostu kursów walutowych.

Bank w wyżej wymienionej (...) zaznaczył również, że zarówno w przypadku kredytów złotowych, jak i walutowych, oprocentowanych w oparciu o zmienną stopę procentową, kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych. Podał, że ryzyko zmiany stóp procentowych oznacza, że w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Podkreślono, że dwa czynniki – zmienność kursów walutowych oraz wahania stóp procentowych powodują, że rzeczywiste koszty obsługi długu mogą okazać się znacząco wyższe od wcześniej założonych. Powodowie oświadczyli, że zapoznali się z tą Informacją.

Pismem z dnia 10 czerwca 2020r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty na rzecz A. H. (1) kwoty 9 708,93 zł i kwoty 10 228,47 CHF oraz na rzecz A. H. (2) kwoty 24 748,54 zł tytułem nadpłaconych rat na podstawie zawartych umów kredytowych. Ewentualnie, w związku z istnieniem podstaw do uznania zawartych umów za nieważne, bank został wezwany do zapłaty na rzecz powoda A. H. (1) kwoty 43.385,56 zł oraz 27.553,49 CHF natomiast na rzecz powódki A. H. (2) kwoty 110.473,33 zł.

Pozwany bank nie uwzględnił roszczeń powodów.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie twierdzeń stron, w takim zakresie w jakim nie były pomiędzy stronami sporne oraz w oparciu o dokumenty, jak również na podstawie przesłuchania obu powodów.

Na podstawie art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd pominął wnioskowane przez strony dowody z opinii biegłych z dziedziny rachunkowości, bankowości i finansów jako nie mające znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem nie miało w okolicznościach niniejszej sprawy znaczenia, w jaki sposób bank rzeczywiście ustalał kurs w trakcie wykonywania umowy i jaka była relacja kursu banku do kursu rynkowego.

Przechodząc do rozważań natury prawnej, w pierwszej kolejności Sąd rozpoznał żądanie główne powodów sprowadzające się do ustalenia nieważności umowy kredytu wynikającej z zawarcia w jej treści postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c., co miało dawać pozwanemu możliwość narzucenia sposobu ustalania wysokości kwoty podlegającej zwrotowi, a w konsekwencji i wysokości odsetek, a więc głównych świadczeń kredytobiorcy. Sąd wskazał, że powołane przez powodów klauzule zawarte § 2 ust. 2, § 7 ust. 1 wymienionych umów oraz § 2 ust. 19, § 3 ust. 2, § 7 ust. 5,7,8 i 11, § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4 i 5, § 12 ust. 3 i § 13 ust. 4, § 21 ust. 1 i § 22 ust. 1 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w banku (...) S.A., w rzeczywistości mogą zostać uznane za niedozwolone. Sąd zaznaczył, że pozwany prowadzi działalność gospodarczą w zakresie czynności bankowych. Powodowie natomiast zawarli przedmiotową umowę jako osoby fizyczne celem sfinansowania zakupu lokali mieszkalnych oraz remontu, a zatem posiadają status konsumentów w rozumieniu art. 22 ¹ k.c. Sąd podkreślił przy tym, że klauzula wyczerpująca przesłanki z art. 385 ¹ § 1 k.c. będzie zawsze niedozwolonym postanowieniem umownym niezależnie od tego, jakie wykształcenie, status społeczny i doświadczenie życiowe ma konsument.

Powodowie wykazali, że wskazane klauzule nie zostały przez nich uzgodnione z bankiem, a ich rola w procesie zawierania umowy sprowadzała się w zasadzie do podjęcia decyzji o zawarciu lub odmowie zawarcia umowy przygotowanej uprzednio przez bank. Jednocześnie kwestionowane klauzule należało uznać za niedozwolone, albowiem przyznawały wyłącznie bankowi prawo do ustalenia kursu franka w sposób dowolny. Konstrukcja indeksacji przewidziana w umowach, których pozew dotyczył, dawała bankowi możliwość ustalenia kursu franka na dowolnym poziomie co miało bezpośredni wpływ na wysokość zobowiązania powodów oraz wysokość poszczególnych rat. Wysokość zobowiązania powodów wynikała bowiem z wysokości kursu walut ustalanych w wewnętrznej, dowolnej i nieznanej powodom procedurze, której wyniki można było odczytać z tabeli kursów banku. Takie regulacje już od dawna uznawane były za klauzule abuzywne z uwagi na nieokreślony i nieobiektywny miernik, według którego następuje ostatecznie określenie wysokości zobowiązania kredytobiorcy, które jest niemożliwe do przewidzenia i obliczenia w chwili zawarcia umowy (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2018 r., I CSK 628/17). Analizowane postanowienia umowy nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości udzielonego kredytu, a także świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia w oparciu o czynniki obiektywne, niezależne od kredytodawcy. Kwota podlegająca zwrotowi na rzecz banku nie została dostatecznie i ściśle w umowie określona, nie odpowiada ona nominalnie kwocie wykorzystanego kredytu i nie są określone w sposób obiektywny zasady jej ustalenia. Bank nie może więc żądać zwrotu większej kwoty aniżeli ściśle określonej i oddanej do dyspozycji klienta. Wszelkie zapisy umowne dopuszczające dowolną waloryzację są sprzeczne z art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe w zw. z art. 3581 § 2 i 5 k.c. i rażąco naruszają interesy konsumenta.

Sąd podkreślił przy tym, że abuzywność zapisów powinno się badać na moment zawierania umowy przez konsumenta z przedsiębiorcą. W takiej sytuacji nie ma więc znaczenia, jakie zmiany w ustawodawstwie wprowadzano po zawarciu przedmiotowej umowy, jak również w jaki sposób przedsiębiorca wykonywał umowę, w tym jakie zmiany w treści stosunku prawnego między stronami były wprowadzane po zawarciu umowy.

Sąd wskazał, że konsekwencją uznania abuzywności klauzul indeksacyjnych jest to ,iż nie wiążą powodów i to od momentu zawarcia umowy kredytowej. Sąd opierając się orzecznictwie sądów krajowych uznał, że w polskim porządku prawnym nie istnieją przepisy, którymi można by w ten sposób „zapełnić” powstałe braki w umowie. W ocenie Sądu utrzymanie umowy w pozostałym zakresie (tzw. „odfrankowienie” kredytu) również nie jest możliwe.

Sąd podał, iż doszło również do naruszenie przez bank art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Nieprecyzyjne i dowolne odwołanie się do bliżej nieznanej tabeli kursów sporządzanej na wewnętrzne potrzeby przez bank narusza wskazany przepis. Szczególnie istotne jest to, że strona powodowa nie wiedziała i nie mogła wiedzieć według jakiego kursu ostatecznie zostanie przeliczona jej rata, z każdym kolejnym miesiącem powodowie nie wiedzieli więc w praktyce ile będzie wynosiła rata, którą zobowiązani są uiścić. Ze względu na wyeliminowanie abuzywnych klauzul waloryzacyjnych z umowy, sprzeczność umowy z przepisem art. 69 ust. 2 pkt 4a ustawy Prawo bankowe tylko się pogłębia, albowiem brak jest wówczas jakiegokolwiek obiektywnego miernika według którego można przeliczyć kurs walut. Powoduje to w efekcie nieważność całej umowy kredytowej – zgodnie z treścią art. 58 k.c. Sąd dodał, że umowę należy ocenić jako sprzeczną z zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami także i z tej przyczyny, że w dniu zawarcia umowy powodowie obejmowali swoją świadomością możliwość kilkuprocentowej zwyżki i jej skutki. Taka świadomość ryzyka nie obejmuje, w ocenie Sądu, świadomego ryzyka uwolnienia kursu waluty przez kraj emisji i w efekcie zwyżki kursu o 100%. To na pracownikach banku, jako profesjonalistach, spoczywał obowiązek wyczerpującego wyjaśnienia konsumentowi skutków takich zdarzeń, istoty gwarantowania waluty przez kraj emisji i możliwych skutków jej uwolnienia, w celu uzyskania pełnego obrazu ryzyka i możliwości jego rozważenia. Ponadto, o sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego, w powiązaniu z powyższymi rozważaniami, świadczy także fakt, że w przypadku tak znacznego, niemożliwego do przewidzenia wzrostu kursu waluty, cały ciężar tego zdarzenia został przerzucony na kredytobiorców. Bank natomiast, który udzielił powodom kredytu następnie pozyskiwał do swojej dyspozycji z tytułu rat środki znacznie wyższe, niż zaangażował, w związku z niemal podwojonym kursem franka szwajcarskiego – tak dalece niewspółmierne do środków wydatkowanych i rozsądnych zysków, że skutek ten czyni ważność umowy niemożliwą do obrony.

Nie budziło przy tym wątpliwości Sądu Rejonowego fakt, że zasadniczą przyczyną wystąpienia przez powodów z pozwem w niniejszej sprawie jest to, iż w okresie po zawarciu umów nastąpił znaczący wzrost kursu (...), który spowodował poważny wzrost wysokości ich zobowiązań wobec banku. W tym kontekście dla oceny zasadności żądań powodów miało zatem znaczenie również to, czy zostali oni w sposób należyty pouczeni przez pozwany bank o wszystkich ewentualnych konsekwencjach zawarcia umowy indeksowanej kursem (...).

Sąd wskazał, iż bezsporne jest to, że powodowie złożyli oświadczenia, że zapoznali się z informacją o tym, iż zaciągając zobowiązanie w walucie obcej kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych. Występowanie ryzyka walutowego sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu waluty. Pozwany wskazał, że z wyżej wymienionych powodów warto rozważyć zaciągnięcie długoterminowego kredytu w PLN jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów walutowych, które mimo atrakcyjnych aktualnie warunków cenowych w długim okresie mogą okazać się droższe na skutek wzrostu kursów walutowych. Bank zaznaczył również, że zarówno w przypadku kredytów złotowych, jak i walutowych, oprocentowanych w oparciu o zmienną stopę procentową, kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych. Podał, że ryzyko zmiany stóp procentowych oznacza, że w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Podkreślono, że te dwa czynniki – zmienność kursów walutowych oraz wahania stóp procentowych powodują, że rzeczywiste koszty obsługi długu mogą okazać się znacząco wyższe od wcześniej założonych. Powodowie oświadczyli, że zapoznali się z tymi informacjami. Pozornie treść oświadczeń powodów nie budzi wątpliwości co do zakresu ich wiedzy o ryzyku związanym z zawarciem umowy. Jednak dla oceny faktycznej ich wiedzy i świadomości ryzyka konieczna jest nie tylko analiza literalnego brzmienia oświadczeń, ale również okoliczności towarzyszących ich złożeniu.

Z wiarygodnych w tym zakresie zeznań powodów wynika, że w banku uzyskali informację, iż w przypadku kredytu związanego z walutą (...) mają oni wyższą zdolność kredytową oraz, że kredyt indeksowany do (...) jest korzystniejszy od kredytu złotówkowego, z uwagi na niżą ratę. Powodom nie wyjaśniono, na czym polega powiązanie kredytu z walutą (...). Nie przedstawiono im również skali możliwych zmian kursów (...). Powodowie nie byli świadomi, że może dojść do gwałtownego wzrostu kursu (...) o 100% oraz, że obciąża ich nieograniczone ryzyko kursowe. Powodowie nie zostali również poinformowani o tym, w jaki sposób kurs (...) jest ustalany przez pozwanego. Sąd stwierdził zatem, że pracownicy banku nie mówili o zagrożeniach związanych z zaciągnięciem kredytu w (...). W ocenie Sądu takie przedstawienie niebezpieczeństw związanych z zawarciem umowy indeksowanej do (...) spowodowało, że powodowie podpisując omawiane oświadczenie faktycznie nie mieli świadomości, iż całe nieograniczone niczym ryzyko wzrostu kursu (...) w okresie, na jaki zawarta została umowa, obciąża ich jako kredytobiorców.

W ocenie Sądu bank jako profesjonalista dysponujący specjalistami z dziedziny finansów i mający dostęp do danych dotyczących historycznych zmian kursów walut powinien powodom, jako konsumentom, przedstawić w sposób jasny skalę ryzyka związanego z zawieraniem długoterminowej umowy kredytu, w której wysokość zadłużenia uzależniona jest od wahań kursu waluty obcej. Tylko takie przedstawienie ewentualnego ryzyka, z wyraźnym zastrzeżeniem, że ewentualny wzrost kursu (...) nie jest niczym ograniczony i że wszelkie tego konsekwencje ponosić będą powodowie, można uznać za rzetelną informację umożliwiającą konsumentowi podjęcie świadomej decyzji. Brak należytej informacji o nieograniczonym ryzyku kursowym stanowił naruszenie zasad współżycia społecznego, takich jak zasada uczciwości i rzetelności w obrocie gospodarczym. Sąd zwrócił uwagę, że żaden z zapisów umowy nie wskazywał, na wypadek ziszczenia się tego nieograniczonego ryzyka kursowego, na mechanizmy rozłożenia tego ryzyka na obie strony stosunku umownego, pozostawiając je w całości po stronie konsumenta, jako słabszej strony umowy, co także czyni umowę sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.

W konsekwencji Sąd stwierdził, że umowy zawarte przez strony z uwagi na naruszenie zasad współżycia społecznego są nieważne. Również zawarcie w ich treści wskazanych wcześniej klauzul niedozwolonych powoduje ich nieważność.

Wobec powyższego oraz mają na uwadze pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021 r. (sygn. akt III CZP 6/21), mającej mocy zasady prawnej, zgodnie z którym w przypadku następczej nieważności umowy jak w sprawie niniejszej, po obu jej stronach występują dwa niezależne od siebie roszczenia o zwrot świadczeń nienależnie spełnionych, Sąd uznał za zasadne przyjęcie prezentowanego poglądu, co skutkowało uwzględnieniem roszczenia głównego o zapłatę, na rzecz każdego z powodów, bez konieczności przeprowadzania dowodu z opinii biegłego.

Sąd nie podzielił zarzutu pozwanego co do tego, że roszczenia powodów stanowią nadużycie prawa podmiotowego, co jest sprzeczne z regułami art. 5 k.c. Nie ma bowiem podstaw do uznania, że roszczenie powodów o zapłatę, stanowi przejaw nadużycia konstrukcji prawnej ochrony konsumenta w stosunkach z przedsiębiorcą. Sąd podkreślił, że to pozwany zawarł w treści łączącej strony umowy klauzule abuzywne, a konsekwencje tego działania nie mogą obciążać konsumenta. Pozwany miał pełną dowolność kształtowania warunków wzorca umowy kredytowej oferowanego konsumentom i nic nie stało na przeszkodzie, aby zawarł we wzorcu mechanizm ustalania kursu waluty będącej miernikiem wartości w sposób obiektywny i możliwy do weryfikacji przez konsumenta. Mając więc na względzie, że pozwany już na etapie konstruowania wzorca umowy naruszył dobre obyczaje, zawierając w jego treści postanowienia abuzywne, nie mógł się on w niniejszej sprawie powoływać na ochronę przewidzianą treścią art. 5 k.c.

Mając na uwadze wszystkie przytoczone okoliczności, Sąd na podstawie art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. i art. 58 k.c., w punkcie 1 sentencji wyroku zasądził od pozwanego na rzecz powódki A. H. (2) kwotę 34 473,34 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 19 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty oraz w punkcie 3 sentencji wyroku zasądził od pozwanego na rzecz powoda A. H. (1) kwotę 68 978,73 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty. O odsetkach Sąd orzekł na podstawie art. 481 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu.

O kosztach procesu Sąd orzekł w pkt 2 i 4 sentencji wyroku, na podstawie art. 98 § 1 i 1 ¹ k.p.c., obciążając przegrywającego pozwanego kosztami postępowania poniesionymi przez każdego z powodów. Sąd nie uwzględnił wniosku strony powodowej o przyznanie kosztów zastępstwa w podwójnej wysokości, gdyż wkład pracy radcy prawnego w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie nie uzasadniał zasądzenia kosztów w podwójnej wysokości, a zasądzona stawka w pełni uwzględniała jego udział w sprawie.

Apelację od powyższego wyroku złożyła strona pozwana, wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od każdego z powodów na jego rzecz kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Nadto, na podstawie art. 380 k.p.c. wniósł o rozpoznanie i zmianę postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 23 sierpnia 2022 r. o pominięciu dowodu objętego wnioskiem dowodowym o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych sądowych: 1) specjalisty zakresu bankowości, finansów i rachunkowości, 2) specjalisty z zakresu terminowych operacji finansowych, poprzez dopuszczenie i przeprowadzenie przedmiotowych dowodów na fakty szczegółowo określone w treści wniosków dowodowych zawartych w odpowiedzi na pozew.

Apelujący zarzucił Sadowi Rejonowemu:

I.  naruszenie przepisów postepowania, mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a konkretnie:

1)  art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a nie swobodnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, przejawiającej się w:

a)  przyjęciu w sposób niezgodny ze stanem rzeczy, że sposób ustalania kursów walut publikowanych przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych (dalej też jako: (...)) nosił cechy dowolności w sytuacji gdy:

3.  Sąd powziął taki wniosek z pominięciem: 1) pochodzącej od Narodowego Banku Polskiego listy banków pełniących funkcję dilerów pieniężnych w poszczególnych latach 2) dokumentu prywatnego w postaci „Raportu Dotyczącego S. z 2009 r. przygotowanego przez UOKiK (załączniki do odpowiedzi na pozew),

4.  pozwany zaoferował w tym zakresie dalsze wnioski dowodowe (w tym z opinii biegłych), które zostały przez Sąd I instancji bezpodstawnie pominięte;

a)  nieustaleniu istotnego dla rozstrzygnięcia faktu, przejawiającego się w tym, że wartość waluty szwajcarskiej nie jest stała, ale podlega zmianom i wahaniom niezależnym od pozwanego, a tym samym wartość kredytu w walucie obcej w odniesieniu do PLN jest oczywiście zmienna podobnie jak zmienna jest wartość rat kapitałowo-odsetkowych wynikających z harmonogramu spłat kredytu w walucie (...) (fakt powszechnie znany);

b)  nieustalenia istotnego dla rozstrzygnięcia faktu, że powód został poinformowany o ryzykach związanych z kredytem indeksowanym, w tym o ryzyku kursowym oraz o zastosowaniu Tabel kursowych Banku (...) S.A. a do powyższego nie wnosił żadnych zastrzeżeń ani nie wnosił o uzupełnienie tych informacji;

c)  nieustaleniu istotnego dla rozstrzygnięcia faktu, że powód na etapie zawierania Umowy Kredytu nie interesował się podstawami ustalania spreadu walutowego. Nie domagał się również szczegółowych wyjaśnień na temat podstaw ustalania kursu (...) względem PLN publikowanych w Tabeli;

1)  art. 227 k.p.c. w zw. z art. 2352 § 2 k.p.c. pkt. 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez błędne pominięcie wniosków dowodowych z opinii biegłych sądowych, w sytuacji gdy dowody te miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, co doprowadziło do poczynienia przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych w oparciu o niepełny materiał dowodowy, uniemożliwiający odtworzenie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy oraz charakteru stosunku prawnego łączącego strony (w tym m.in. w zakresie waluty kredytu, sposobu ustalania kursów w Tabeli i ich obiektywnego, rynkowego charakteru, możliwości/braku możliwości dalszego wykonywania Umowy Kredytu po ustaleniu bezskuteczności klauzuli indeksacyjnej, sposobu wykonywania Umów Kredytu przez strony, przyczyn kwalifikowania kredytów indeksowanych do waluty obcej jako kredytów walutowych oraz skutków ustalenia częściowej bezskuteczności postanowień Umowy Kredytu;

2)  art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie przez Sąd samodzielnych ustaleń w zakresie wymagającym wiadomości specjalnych tj. odnośnie sposobu prowadzenia przez bank tabel kursów wymiany walut oraz rozkładu ryzyka kursowego, pomimo że tego rodzaju ustalenia wymagają wiedzy specjalistycznej z zakresu ekonomii i wiedzy na temat zasad zachowywania kursów walut a ustalenia Sądu w tym zakresie pozostają całkowicie dowolne;

1)  art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., co wyrażało się w wadliwym sporządzeniu uzasadnienia wyroku, które pozostaje wewnętrznie sprzeczne; Sąd Okręgowy z jednej strony stwierdził nieważność bezwzględną Umowy Kredytu a z drugiej strony nie był konsekwentny w ramach swojego wywodu, co ujawnia się pod kątem oceny podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia, albowiem w przypadku nieważności bezwzględnej Umowy Kredytu zastosowanie mają wyłącznie przepisy prawa krajowego, zatem dezaktualizuje się problematyka świadomości odnośnie przysługujących mu roszczeń i oświadczenia woli konsumenta opisanego w uchwale III CZP 6/21, które warunkuje wymagalność świadczenia restytucyjnego;

I.  naruszenie przepisów prawa materialnego, a konkretnie:

1)  art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 oraz art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez ich błędną wykładnię przejawiającą się w pominięciu, że postanowienia umowne dotyczące ryzyka kursowego określają główny przedmiot umowy, a w konsekwencji podlegają badaniu pod kątem abuzywności dopiero po wykazaniu przez stronę roszczącą ich niejednoznaczności oraz pomimo indywidualnego wynegocjowania tych postanowień oraz pomimo tego, że umowa została przez strony w całości wykonana;

1)  art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w uznaniu, że postanowienia Umowy i Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. w brzmieniu obowiązującym przez dniem 1 października 2011 r. kwalifikują się jako niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., w sytuacji gdy nie kształtują praw i obowiązków powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco jego interesu, w związku z czym nie mogły zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne, oraz w braku koniecznych pouczeń powoda o skutkach stwierdzenia nieważności;

2)  art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt. 2 Prawo Bankowe poprzez jego niezastosowanie i pominięcie, że zgodnym zamiarem stron i celem Umowy Kredytu było jej zawarcie we frankach szwajcarskich, co doprowadziło Sąd do błędnego przyjęcia, że walutą kredytu był złoty polski, a nie frank szwajcarski;

3)  art. 3531 k.c. w zw. z art. 3581 § 2 i 5 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 58 § 1 i § 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przejawiającą się w przyjęciu, iż umowa jest z prawem i zasadami współżycia społecznego, jako pozostawiająca świadczenie powoda do dowolnego ustalenia jednej ze stron i obarczona ryzykiem kursowym, oraz błędne stwierdzenie, że konstrukcja skutkuje nieważnością bezwzględną podczas gdy z art. 3531 k.c. oraz art. 69 ust. 2 pkt 4 Prawo Bankowe wynika, że ustawodawca wprost dopuszcza wprowadzanie do umów kredytów klauzul waloryzacyjnych; jednocześnie Sąd Najwyższy potwierdził zgodność takiej konstrukcji z naturą zobowiązania w uchwale III CZP 40/22;

1)  art. 3851 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że na skutek kontroli abuzywności umowę uznać należy za nieważną w całości wobec braku możliwości dalszego wykonywania umowy, mimo że w przypadku ewentualnego usunięcia z treści umowy klauzul uznanych przez Sąd za abuzywne:

1)  umowa kredytowa w dalszym ciągu posiadałaby wszystkie elementy niezbędne dla odtworzenia treści głównych zobowiązań stron, a jedyna luka dotyczyłaby sposobu wykonania zobowiązania;

a)  możliwe jest utrzymanie Umowy w pozostałym zakresie w mocy poprzez zastosowanie w miejsce pominiętego postanowienia Umowy innego pozostającego w mocy postanowienia umownego lub powszechnie obowiązującego przepisu prawa;

b)  możliwość wykonywania Umowy istnieje na gruncie art. 69 ust. 3 Prawa Bankowego w obecnym brzmieniu oraz art. 358 § 2 k.c. albowiem Kredytobiorca ma możliwość spełnienia świadczenia bezpośrednio w walucie (...) (na mocy art. 69 ust. 3 Pr. Bank), nie tracąc przy tym uprawnienia do spłaty w walucie PLN (na mocy art. 358 k.c.), a w konsekwencji Umowa może być wykonywana poprzez spełnienie zobowiązania w walucie obcej lub w walucie PLN;

c)  w przypadku przyjęcia za abuzywne postanowień dotyczących kursu wymiany walut możliwe jest, wobec regulacji art. 358 § 2 k.c., art. 783 k.p.c. w brzmieniu na dzień zawarcia Umowy Kredytu, art. 8 ustawy z 18 grudnia 1998 r. Prawo dewizowe w brzmieniu obowiązującym na dzień zawarcia Umowy Kredytu oraz art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym Banku Polskim, zastosowanie średniego kursu NBP jako przelicznika waluty obcej;

d)  art. 3851 § 2 k.c. ustanawia w sytuacji określonej w art. 3851 k.c. zasadę zachowania mocy wiążącej umowy;

a)  art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 7 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. ze wskazanymi przez Sąd jako abuzywnymi postanowieniami umowy kredytu oraz Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. w brzmieniu obowiązującym przez dniem 1 października 2011 r. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkującą dokonaniem wadliwej wykładni oświadczeń woli stron umowy kredytu ograniczającej się wyłącznie do analizy literalnego brzmienia spornych zapisów umowy i Regulaminu, bez dokonania oceny treści umowy kredytu i Regulaminu w kontekście celu, w jakim została zawarta umowa, jak również z pominięciem, okoliczności, w których doszło do zawarcia umowy, zasad współżycia społecznego oraz zgodnego zamiaru stron w chwili zawierania umowy, co doprowadziło Sąd do wniosku o konieczności stwierdzenia nieważności umowy wobec stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej w sytuacji gdy Sąd I Instancji bazując na przekonaniu o racjonalności stron umowy winien dojść do przekonania, iż w braku ustalania w umowie kursu wymiany, strony uznałyby za odpowiedni kurs średni NBP, jako kurs sankcjonowany przez ustawodawcę do rozliczeń walutowych i uznany przez ustawodawcę za obiektywny, co urzeczywistniałoby cel art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 jak i stanowiłoby środek stosowny i skuteczny realizujący interesy konkurentów i konsumentów w rozumieniu art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13;

1)  art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. (według stanu prawnego z dnia 24 stycznia 2009 r.) w zw. z art. 3 k.c. oraz art 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich błędną wykładnię i stwierdzenie nieważności umowy w sytuacji gdy Sąd oparł się w przeważającej części na deklaracji powoda pomijając jednocześnie, że umowa w dacie jej zawierania w pełni zaspokajała potrzeby powoda i była dla niego najkorzystniejsza, a stosując sankcję nieważności Sąd naruszył zasady proporcjonalności, pewności obrotu oraz utrzymania umowy w mocy, które są jednymi z podstawowych zasad prawa cywilnego;

1)  art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w zw. z art. 358 § 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię przejawiającą się w zaniechaniu właściwego poinformowania powoda przez Sąd I Instancji o istniejących bądź też możliwych do przewidzenia konsekwencjach unieważnienia umowy, w tym także przysługujących bankowi roszczeniach restytucyjnych co doprowadziłoby powoda do przekonania, że upadek umowy naraziłby go na szczególnie dotkliwe skutki, a Sąd do wniosku o konieczności uzupełnienia umowy o normę dyspozytywną z art. 358 § 2 k.c. tj. poprzez zastosowanie kursu średniego Narodowego Banku Polskiego;

1)  art. 69 ust. 3 Prawo Bankowe poprzez jego niezastosowanie w sytuacji stwierdzenia przez Sąd abuzywności klauzuli przeliczeniowej;

1)  art. 3851 § 1 i 2 k.c. poprzez uznanie za abuzywne całości postanowień umownych klauzuli indeksacyjnej, w sytuacji gdy okoliczności przemawiające w ocenie Sądu za abuzywnością odnoszą się jedynie do elementu konstrukcji klauzuli indeksacji w postaci postanowień regulujących wyłącznie sposób przeliczania tj. zastosowanie konkretnych kursów walut wg Tabeli Banku (klauzuli spreadu walutowego) mającego charakter posiłkowy przy jednoczesnym braku abuzywności klauzuli indeksacyjnej w pozostałym zakresie, co skutkowało błędnym uznaniem, iż umowa po usunięciu postanowień abuzywnych nie może zostać utrzymana w mocy wobec wyeliminowania postanowień określających główne świadczenia stron umowy, mimo że postanowieniem takim jest sama klauzula indeksacyjna, nie zaś klauzula spreadu walutowego a tym samym nawet w przypadku przyjęcia abuzywności klauzuli spreadu walutowego umowa nie zostanie pozbawiona postanowień określających główne świadczenia stron umowy;

1)  art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, pomimo braku podstaw do uznania powoda za zubożonego w jakimkolwiek zakresie;

2)  art. 411 pkt. 4 k.c. poprzez jego niezastosowanie co doprowadziło do uwzględnienia przez Sąd powództwa o zapłatę, w sytuacji gdy Sąd pominął, że powód spłacając kolejne raty kapitałowo - odsetkowe świadczył z zamiarem spłaty zadłużenia, które to świadczenia na rzecz banku na skutek stwierdzenia nieważności umowy trzeba uznać za należne na innej podstawie prawnej (art. 410 k.c.);

1)  art. 118 k.c. w zw. z art. 120 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji błędne uznanie, że świadczenie uiszczone przez powoda, nie jest świadczeniem okresowym i podlega ono 10 - letniemu terminowi przedawnienia, podczas gdy zastosowanie winien mieć termin co najwyżej 3 - letni, co z kolei czyniło podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia zasadnym, co najmniej w zakresie odsetkowej części raty;

1)  art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i częściowe uwzględnienie roszczenia odsetkowego, w sytuacji gdy zobowiązania zwrotu świadczeń obu stron powstają i stają się wymagalne dopiero z momentem prawomocnego wyroku stwierdzającego nieważność umowy (vide: uchwala Sądu Najwyższego III CZP 6/21 z dnia 7 maja 2021 r.).

W dalszej części apelacji, skarżący przedstawił szersze uzasadnienie w/w zarzutów (uzasadnienie apelacji, k. 558v-573).

W odpowiedzi na apelację, powodowie wnieśli o jej oddalenie i o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów postepowania apelacyjnego, według norm przepisanych (odpowiedź na apelację, k. 584-603).

Pismem z dnia 22 czerwca 2023 r. pozwany podniósł zarzut zatrzymania świadczeń powodów na rzecz banku z tytułu umów kredytu, tj. powódki A. H. (2) w zakresie kwoty 75.999,99 zł stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału kredytu oraz powoda A. H. (1) w zakresie kwoty 86.000,0 zł stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału kredytu. W treści pisma wskazano, że pozwany pismem z dnia 25 kwietnia 2023 r. złożył powodowi A. H. (1), a powódce A. H. (2) pismem z dnia 1 czerwca 2023 r. materialnoprawne oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczeń powoda w kwocie 86.000 zł (w stosunku do powoda) i w kwocie 75.999,99 (w stosunku do powódki) na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. Wraz z oświadczeniami do akt sprawy załączono do sprawy potwierdzenia odbioru przez powodów przedmiotowej korespondencji.

S ąd Okręgowy zważył, co następuje

Apelacja jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu. Podniesione w apelacji zarzuty okazały się bezzasadne i nie mogły doprowadzić do zmiany zaskarżonego orzeczenia w postulowanym zakresie. Sąd nie uwzględnił również podniesionego w postępowaniu apelacyjnym zarzut zatrzymania, co umotywuje w końcowej części uzasadnienia.

Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy oraz trafnie zastosował przepisy prawa materialnego, które poddał należytej wykładni. Sąd Okręgowy w pełni podziela ustalenia faktyczne i rozważania prawne dokonane przez Sąd Rejonowy i czyni je własnymi.

W pierwszej kolejności, odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 227 k.p.c. w zw. z art. 2352 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. wskazać należy, iż chybione są twierdzenia skarżącego, iż Sąd niezasadnie pominął wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny finansów oraz bankowości i samodzielnie dokonał ustaleń w zakresie wymagającym wiadomości specjalnych. Takie okoliczności jak wysokość kosztów jakie pozwany ponosi w związku z udzieleniem kredytów indeksowanych, wysokości spreadów stosowanych przez bank dla (...), jakie czynniki ekonomiczne wpływają na bieżący kurs rynkowy (...), jak i pozostałe okoliczności objęte zakreśloną przez pozwanego (w punkcie 4 odpowiedzi na pozew – k. 169v-170 akt) tezą dowodową jako takie nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu, a zatem przeprowadzania dowodu z opinii biegłego w tym zakresie było zbędne. Są to okoliczności obojętne na gruncie art. 3852 k.c., jak również oceny możliwego naruszenia interesów konsumenta. Istotne jest jedynie, że postanowienia umowy dawały przedsiębiorcy nieograniczoną swobodę w wyznaczaniu kursu waluty, a w konsekwencji – wysokości zobowiązań konsumenta. Z tych samych przyczyn nie podlegał uwzględnieniu przez Sąd Okręgowy wniosek skarżącego sformułowany w apelacji o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości oraz rachunkowości sformułowany w oparciu o art. 380 k.p.c.

Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzutu naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, należy stwierdzić, że ocena dowodów musi zostać dokonana w oparciu o kryteria logiczne, ustawowe i ideologiczne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 12 lutego 2004 r., w sprawie II UK 236/03). Oznacza to, iż sąd ma obowiązek wyprowadzenia z zebranego w sprawie materiału dowodowego wniosków poprawnych logicznie. Zastrzeżona dla sądu swobodna ocena dowodów nie opiera się na ilościowym porównaniu przedstawionych przez świadków i biegłych spostrzeżeń oraz wniosków, lecz na odpowiadającemu zasadom logiki powiązaniu ujawnionych w postępowaniu dowodowym okoliczności w całość zgodną z doświadczeniem życiowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1980 r., w sprawie II URN 175/79). Takiej właśnie oceny dokonał Sąd pierwszej instancji, co znajduje wyraźne odzwierciedlenie w sporządzonym uzasadnieniu. Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadził wnioski logicznie poprawne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to taka ocena dowodów nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów przewidzianej w art. 233 k.p.c., choćby dowiedzione zostało, że z tego samego materiału dałoby się wysnuć równie logiczne i zgodne z zasadami doświadczenia życiowego wnioski odmienne (wyrok Sądu Najwyższego z 27 września 2002 r. w sprawie IV CKN 1316/00). Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (wyrok Sądu Najwyższego: z 27 września 2002 r., w sprawie II CKN 817/00 oraz z 16 grudnia 2005 r., w sprawie III CK 314/05).

Sąd Okręgowy podziela w całej rozciągłości przytoczone powyżej poglądy dotyczące oceny zasadności zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. Jak wynika z uzasadnienia apelacji pozwany nie podważył skutecznie logiczności w rozumowaniu Sądu I instancji, a jedynie przedstawił inną – własną ocenę zebranych w sprawie dowodów. Tymczasem Sąd Rejonowy zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenił dowody i na ich podstawie wyciągnął trafne wnioski. Dotyczy to zarówno dowodów ze źródeł osobowych jaki dowodów z dokumentów.

Nie zasługiwała na uwzględnienie cała grupa zarzutów koncentrująca się wokół naruszenia art. 3851 k.p.c. Wbrew twierdzeniom apelacji, Sąd Rejonowy trafnie przyjął, iż zawarte w umowie postanowienia przeliczeniowe są abuzywne, a to z uwagi, iż nie były indywidualnie uzgodnione, nie precyzowały sposobu ustalania kursu franka szwajcarskiego, dawały pozwanemu swobodę w ustalaniu wysokości zobowiązania kredytobiorców, ukształtowane nimi prawa i obowiązki stron rażąco naruszały interesy konsumentów oraz pozostawały w sprzeczności z dobrymi obyczajami. Tym samym nie wiążą kredytobiorców.

Zgodnie z treścią art. 3531 k.c., strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Jednocześnie zgodnie z art. 3851 § 1 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 3851 § 3 k.c.).

W ocenie Sądu odwoławczego zawarte w poddanych pod osąd umowach klauzule przeliczeniowe kształtowały prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały jego interesy (art. 3851 § 1 k.c.), co prowadziło do potraktowania ich jako niedozwolonych.

W niniejszej sprawie treść klauzul przedmiotowej umowy nie wskazywała według jakiego, obiektywnego kursu, miało nastąpić przeliczanie rat i kapitału kredytu, ani też warunków ustalania kursów wymiany walut odnoszących się do uruchomienia kredytu, jak i jego spłaty. Natomiast w wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźniej wskazał, iż kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu denominowaną (tu indeksowaną) w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Ponadto, przedsiębiorca musi przedstawić możliwe zmiany kursów wymiany walut i ryzyko związane z zawarciem takiej umowy – a takich obowiązków w ocenie Sądu Okręgowego pozwany nie wypełnił, gdyż metody określania kursu waluty stanowiły wyłącznie jego decyzję.

Odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego wskazać należy, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14; z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17; z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z dnia 13 grudnia 2018r., V CSK 559/17; z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z dnia 4 kwietnia 2019r., III CSK 159/17; z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18). Wprowadzenie takich klauzul umownych niewątpliwie narusza równowagę stron, obciążając nieprzewidywalnym ryzykiem konsumenta, w sposób nieuczciwy, co czyni tą klauzulę abuzywną.

W niniejszej sprawie, bank udzielił kredytobiorcom: powódce kredytu w wysokości 76.000 zł, a powodowi w wysokości 86.000 zł, która to kwota stanowiła równowartość sumy (...) zgodnie z kursem kupna (...) według Tabeli kursów Walut Obcych obowiązującej Banku (...) z daty uruchomienia kredytu (§ 2 ust. 2 umowy). Natomiast spłata kredytu następowała z zastosowaniem kursu sprzedaży (...) według Tabeli Kursów Walut Banku (...) (§ 7 ust. 1 umowy).

Z powyższych postanowień umowy wynika zatem, że mechanizm waloryzacji zastosowany w umowie oparty był o tabelę kursową banku. Natomiast w żadnym postanowieniu umowy nie wskazano sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku, chociażby przez wiążące określenie przyjmowanych przez bank granic różnicy (odchyleń) między kursem rynkowym i kursem stosowanym przez siebie. Zapisy niniejszych umów w istocie nie przewidują wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank pozostawała w określonej relacji do aktualnego kursu (...), ukształtowanego przez rynek walutowy. Oznacza to, że bankowi pozostawiona została w istocie dowolność w zakresie wyboru szczegółowych kryteriów ustalania kursu (...) w swoich tabelach kursowych, a przez to kształtowania wysokości zobowiązań klientów, których kredyty waloryzowane są kursem (...). Nie jest przy tym wystraczające twierdzenie apelującego, że ustalanie wysokości kursów walut w Tabeli kursów następował według tego samego (szczegółowo opisanego) modelu. Istotne jest to, że tworzone przez bank tabele kursu walut były konsumentom– kredytobiorcom narzucone, a nadto nieweryfikowalne dla niego. Konsumenci w dacie zawarcia umowy nie dysponowali żadnymi narzędziami, które pozwoliłyby im na ustalenie metodologii tworzenia tabel kursowych i określenia kursu, po którym przeliczana jest tak wypłata kredytu, jak i jego spłaty.

Analizowane postanowienia umowy nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości udzielonego kredytu, a także świadczeń kredytobiorców, w sposób możliwy do ustalenia w oparciu o czynniki obiektywne, niezależne od kredytodawcy. W szczególności nie wskazano precyzyjnie, na podstawie jakich kryteriów bank ustala kurs wymiany waluty obcej zarówno w momencie uruchomienia kredytu, jak i spłaty poszczególnych rat. Jednocześnie zaznaczyć należy, że nie ma znaczenia dla dokonywanej oceny to, w jaki sposób bank rzeczywiście ustalał kurs w trakcie wykonywania umowy i jaka była relacja kursu banku do kursu rynkowego oraz to, że kursy kupna i sprzedaży walut obcych publikowanie w Tabelach Banku ustalane były na podstawie średnich kursów notowanych na rynku międzynarodowym z uwzględnieniem marży, której wysokość była przedmiotem decyzji organu banku odpowiedzialnego za zarządzanie płynności, a także to, że metodyka ustalania kursów walut była analogiczna do tej stosowanej przez NBP aż do czerwca 2017 r. Bowiem istotne jest to, że konsumenci w chwili zawierania umów kredytowych nie mieli dostępu do tych informacji i nie mieli możliwości w żaden sposób samodzielnie ustalić kursu wymiany waluty stosowany przez bank. Postanowienia umowy dawały przedsiębiorcy nieograniczoną swobodę w wyznaczaniu kursu waluty, a w konsekwencji – wysokości zobowiązań konsumenta.

Czynniki obiektywne (sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta), jak w szczególności wysokość rynkowych kursów wymiany (...), tylko częściowo wpływają na ostateczny koszt kredytu ponoszony przez konsumenta (a jak to wyżej uwypuklono umowa nie określa też w jaki sposób kształtują kurs ostatecznie ustalany przez pozwanego). Sąd Odwoławczy stwierdza, że postanowienia dotyczące waloryzacji nie odwoływały się do ustalanych w sposób neutralny kursów (...) czy zewnętrznych, odgórnych reguł lub wskaźników niezależnych od woli stron umowy.

Z powyższego wynika - wbrew twierdzeniom apelującego - że redagując w taki sposób postanowienia umowne bank niewątpliwie przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości świadczenia wypłaconego przez niego na rzecz kredytobiorców, a także rat kredytu poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego (nie wiążąc się zarazem względem konsumenta żadnymi weryfikowalnymi kryteriami ustalania). Kredytobiorcy w tej sytuacji zostali narażeni na arbitralność decyzji banku, a równocześnie, nie przysługują im żadne środki, które pozwoliłyby chociażby na późniejszą weryfikację prawidłowości kursu ustalonego przez bank. Bez wątpienia stanowi to rażące naruszenie interesów konsumenta, narażając go na brak bezpieczeństwa i możliwości przewidzenia skutków umowy. Jest to przy tym postępowanie nieuczciwe, sprzeczne z dobrymi obyczajami jako rażąco naruszające równowagę stron umowy na korzyść strony silniejszej.

Ponadto dodać należy, że kwestionowane postanowienia umowy dotyczące waloryzacji nie zostały z powodami uzgodnione indywidualnie. Sama okoliczność, że kredytodawca przy zawieraniu umowy wykorzystał opracowany przez siebie wzorzec umowny, wskazywało na brak indywidualnego uzgodnienia (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 15 stycznia 2015 r., w sprawie C-537/13 i z dnia 9 lipca 2020 r., w sprawie C-452/18). Zgodnie z treścią art. 3 ust. 2 w/w dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Sama tylko okoliczność wyboru przez powodów rodzaju kredytu oraz to, że umowy zostały w całości wykonane przez powodów nie świadczy o możliwości ich wpływu na ostateczny kształt umowy w części dotyczącej klauzul przeliczeniowych. Pozwany (a to na nim jako przedsiębiorcy w relacji z konsumentami, jakimi bez wątpienia byli powodowie spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie) nie wykazał, że w tym konkretnym procesie zawierania umowy istniała możliwość negocjacji zasady indeksacji i jej warunków.

Niewątpliwie, konstrukcja umowy była narzucona przez pozwanego według wzorca, zaś powodowie mogli umowę jedynie zaakceptować, gdyż w przeciwnym razie nie uzyskaliby kredytu. Zaś samo zapoznanie się przez powodów z treścią umowy oraz podpisanie umowy nie oznacza, że powodowie mieli wpływ na kształt umowy. Wskazane klauzule nie zostały przez nich uzgodnione z bankiem, nie było również możliwości negocjowania wskazanego kursu franka szwajcarskiego, a rola powodów w procesie zawierania umowy sprowadzała się w zasadzie do podjęcia decyzji o zawarciu lub odmowie zawarcia umowy przygotowanej uprzednio przez bank.

Co więcej, stanowisko pozwanego nie uwzględniało, że w myśl art. 385 1 § 4 k.c. ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Skoro pozwany, który w toku procesu powoływał się na tę okoliczność, nie przedstawił żadnych dowodów, które potwierdzałyby jego tezę, pozostała ona nieudowodniona, a ponadto sprzeczna z jednoznacznymi zeznaniami powódki. Nie ulegało przy tym wątpliwości, że zarówno wnioski o kredyt, jak i same umowy kredytowe opierały się na formularzach powszechnie stosowanych przez pozwanego, stanowiących gotową ofertę, którą powodowie mogli zaakceptować w całości albo odrzucić. Nie można przy tym uznać, iż o indywidualnych uzgodnieniach świadczy określenie przez powodów kwoty kredytu i okresu spłaty.

Ponadto podkreślić należy, że dokonując oceny abuzywności postanowień waloryzacyjnych jako głównego przedmiotu umowy określić należy, czy konsument na podstawie jego treści mógł oszacować kwotę, którą będzie musiał świadczyć w przyszłości (por. uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2019 roku, IV CSK 13/19). Artykuł 5 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest waloryzowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 18 listopada 2021 roku w sprawie C-212/20). W okolicznościach niniejszej sprawy, nie ulega wątpliwości to, że takie oszacowanie nie było możliwe.

Mając powyższe na uwadze – jak wskazał Sąd Okręgowy w Warszawie w wyroku z dnia 16 września 2021 roku, sygn. akt XXVIII C 6856/2021 - powszechnie przyjmuje się, że tego rodzaju klauzule waloryzacyjne stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 k.c. (vide: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2020 r., V ACa 143/20; wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 12 marca 2020 r., I ACa 257/19), konsekwencją czego jest konieczność uznania umowy za nieważną (podobnie uznał Sąd Najwyższy w wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 13 listopada 2019 r., I ACa 674/18; w wyroku z 4 września 2020 r., V ACa 44/19; z dnia 13 listopada 2019 r., I ACa 268/19; z dnia 23 października 2019 r., V ACa 567/18; z dnia 29 stycznia 2020 r., I ACa 67/19 oraz Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 20 lutego 2020 r., I ACa 635/19).

Jak wskazano wcześniej, to właśnie klauzula waloryzacyjna ma wpływ na ustalenie wysokości świadczenia kredytobiorcy do spłaty. Sąd Okręgowy podziela wyrażone w judykaturze stanowisko, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego waloryzowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (główny przedmiot umowy kredytu). Tak też należy ocenić – jak wskazał Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 28 września 2021r., I ACa 531/21 - postanowienie umowne stanowiące część mechanizmu indeksacyjnego, określające sposób oznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia walutowego. Potwierdza to nie tylko orzecznictwo krajowe, ale także orzecznictwo (...) (wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, K. D. i J. D. przeciwko R. Bank (...), także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i tam powołane orzecznictwo, w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17 i z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18).

Skoro klauzule waloryzacyjne kształtowały główne świadczenia (miały wpływ na ustalenie wysokości zadłużenia w momencie wypłaty i spłaty kredytu) to należało rozważyć, czy sformułowane zostały w sposób jednoznaczny, pamiętając przy tym, że drugą stroną umowy zawieranej z bankiem profesjonalistą jest konsument i to właśnie jego zdolność percepcji i rozumienia określonych postanowień umownych należało brać pod uwagę przy dokonywaniu oceny jednoznaczności danego postanowienia umownego. Oceny postanowień określających główne świadczenie stron pod kątem ich nieuczciwego charakteru dokonuje się bowiem wówczas, gdy nie zostały wyrażone prostym językiem. Wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiały językiem oznacza, że w przypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia świadomych i rozważnych decyzji. Musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku waluty obcej, ale również oszacować - potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Taki oto kierunek wykładni oceny świadomości konsumenta wyznaczył (...) w orzeczeniu z dnia 20 września 2017 r., C - 186/16 (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13).

Skarżący nie wykazał, iż w procesie zawierania umowy powodowie zostali w sposób prawidłowy poinformowani o ryzyku kursowym. Wskazać należy, iż wykładni art.4 ust.2 w/w dyrektywy Rady 93/13/EWG należy dokonywać w ten sposób, że wymóg przejrzystości warunków umowy kredytu denominowanego (tu indeksowanego) w walucie obcej, które narażają kredytobiorcę na ryzyko kursowe, jest spełniony wyłącznie w sytuacji, gdy przedsiębiorca dostarczył temu kredytobiorcy dokładne i wystarczające informacje odnośnie do ryzyka kursowego pozwalające właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i rozsądnemu przeciętnemu konsumentowi na dokonanie oceny ryzyka potencjalnie znaczących skutków gospodarczych takich warunków umownych dla jego zobowiązań finansowych w trakcie całego okresu obowiązywania tej umowy (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 grudnia 2021 roku, w sprawie C-670/20).

Pozwany nie przedstawił żadnego należytego dowodu, że pouczył powodów o ryzyku walutowym w taki sposób, że prawidłowo poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty oraz oszacować konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. W związku z tym, uznać należy, iż jedynym dowodem na okoliczność informacji udzielonych powodom w tym zakresie są zeznania powodów A. H. (1) i A. H. (2) i brak jest podstaw, aby je podważać. Z treści tych zeznań wynika natomiast, że powodowie nie zostali rzetelnie poinformowani o ryzyku kursowym. Nikt nie przedstawił im rzetelnych informacji pozwalających ocenić rozmiar ryzyka związanego z produktem powiązanym z walutą obcą oraz konsekwencji ekonomicznych zastosowanych w niej mechanizmów w szczególności związanych z indeksacją. Pozwany informował powodów jedynie, że występuje ryzyko kursowe, ale nie opisywał, jaka może byś skala tego wzrostu. Ponadto zapewniano powodów, iż frank szwajcarski jest stabilna, pewną i niezmienną walutą. Nie pouczano powodów także o tym, że to ryzyko jest nieograniczone i że ciąży wyłącznie na nich (przesłuchanie powodów – k. 482-486). Nie ulega wątpliwości, że te zeznania pochodzą od osób zainteresowanych korzystnym rozstrzygnięciem, niemniej jednak za ich wiarygodnością przemawia szerokie przeświadczenie społeczne o bezpieczeństwie kredytów frankowych. Skoro powodowie nie mieli pełnej wiedzy o zakresie ryzyka kursowego, nie sposób uznać, iż ich decyzja była świadoma.

Odnosząc się do twierdzeń pozwanego, iż wypełnił on w sposób prawidłowy swój obowiązek informacyjny dotyczący m.in. ryzyka kursowego, zaś powodowie sami nie domagali się szerszych wyjaśnień bądź informacji w zakresie ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do (...), podkreślić należy, czego pozwany zdaje się nie dostrzegać, że w przypadku umowy kredytowej zawieranej z bankiem mamy do czynienia z jednej strony z profesjonalistą, mającym (z definicji) pełną wiedzę o instrumentach finansowych oferowanych klientom, w tym o możliwych zagrożeniach dla ich interesów, a z drugiej strony z konsumentami (tak z całą pewnością było w niniejszej sprawie), którzy taką profesjonalną wiedzą nie dysponują i zawierając umowę działają w zaufaniu do Banku, licząc, że otrzymają pomoc i ufając, że nie zostanie przed nimi ukryta żadna istotna okoliczność. Zatem to sam bank ma obowiązek przekazać konsumentowi pełne i szczegółowe informacji w zakresie proponowanego produktu finansowego i związanego z nim ryzyka, a nie oczekiwać na zainteresowanie konsumenta w tym zakresie i zadawanie przez niego ewentualnych pytań.

W konsekwencji stwierdzić należy, że powodowie nie zostali prawidłowo poinformowana o skutkach drastycznego wzrostu kursu franka szwajcarskiego, a w szczególności tego, że wzrost kursu będzie rzutować na saldo całego kapitału kredytu. Skoro powodowie nie mieli pełnej wiedzy o zakresie ryzyka kursowego, nie sposób uznać, iż ich decyzja była świadoma. Powodowie nie mieli także możliwości negocjacji postanowień umownych. Zaś oświadczenia powodów o tym, że zostali poinformowani o tym, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, kredytobiorca narażony jest na ryzyko kursów walut i że ponosi ryzyko zmian stóp procentowych (k. 192-193), odpowiada jedynie formalnemu pouczeniu i nie spełniło kryteriów wynikających z dyrektywy 93/13.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy stwierdził, że przywołane wyżej postanowienia umowne wypełniały znamiona niedozwolonych postanowień umownych w oparciu o art. 3851 k.c. Ich skutkiem pozostawało wyeliminowanie klauzuli przeliczeniowej z umowy, której nie można było zastąpić innymi uregulowaniami, co w efekcie skutkowało nieważnością całej umowy (a nie tylko poszczególnych jej postanowień).

Wbrew szerokim twierdzeniom pozwanego – w niniejszej sprawie nie zachodziła możliwość wypełnienia powstałych w powyższy sposób luk w umowie poprzez zastąpienie pominiętych, nieuczciwych warunków umowy, innymi regułami ogólnymi, w tym przepisem o charakterze dyspozytywnym. Postanowienia te, w ocenie Sądu Okręgowego nie mogą zostać zastąpione przepisem art. 358 § 2 k.c. (odwołanie do średniego kursu waluty ogłoszonego przez NBP). Odwołanie się do art. 358 k.c. nie usuwałoby z umowy postanowień abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się wyłącznie do zasad ustalania przez bank kursu (...) i zagadnienia spreadu, lecz do kwestii zasadniczej – ryzyka walutowego wiążącego się z samym faktem związania konsumenta kredytem walutowym. Takiego ryzyka nie usuwa art. 358 k.c., który ponadto nie został przez ustawodawcę przewidziany jako przepis mogący zastąpić bezskuteczne postanowienia umów zawieranych przez profesjonalistów z konsumentami, lecz dotyczy samej możliwości wykonania ważnie zawartej umowy przez spełnienie świadczenia w walucie polskiej. Podobnie, przepis art. 69 ust. 3 ustawy – Prawo bankowe nie mógł być odczytywany jako przepis dyspozytywny, albowiem nie normuje on zasad ustalania wysokości świadczeń indeksowanych do waluty obcej, a jedynie przyznaje kredytobiorcy uprawnienie do spełnienia świadczenia w walucie obcej.

Ponadto, podzielić należy, pogląd Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie II CSK 483/11, który zwrócił uwagę na to, że działania sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie swoistego skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów, zawierających umowy z konsumentami do przewidywania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Sąd Najwyższy podał, że skutek ten nie mógłby zostać osiągnięty gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu. W świetle powołanych przez siebie rozstrzygnięć Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Sąd Najwyższy uznał, że wykluczone jest jako sprzeczne z celem Dyrektywy 93/13, (aprobowane we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego) zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości.

Sąd Okręgowy podziela także wyrażony w judykaturze Sądu Najwyższego pogląd, że konsekwencją stwierdzenia, niedozwolonej klauzuli umownej, spełniającej wymagania art. 3851 § 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, przy czym art. 3851 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c. Uzasadnia to stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego - na co już wyżej zwracano uwagę (zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).

Z powyższego wynika, że przedmiotowa umowa kredytu jest nieważna w wyniku bezskuteczności postanowień określających główny przedmiot umowy. W konsekwencji bezskuteczności tych postanowień w umowie brak jest minimalnego porozumienia – brak essentialia negotii. To nakazuje uznać, że umowa kredytu jest nieważna w całości, ponieważ nie może ona istnieć po usunięciu z niej ww. niedozwolonych postanowień umownych. W świetle przepisów kodeksu cywilnego nie może zostać uznany za ważny kontrakt, w którym nie osiągnięto porozumienia co do elementów przedmiotowo istotnych umowy. Taką samą wadą obarczony jest w całości kontrakt, którego essentialia negotii zostały określone w postanowieniach, które Sąd uznaje za niedozwolone postanowienia umowne. Niemożliwe jest utrzymanie umowy po wyłączeniu klauzuli ryzyka walutowego. Eliminacja ryzyka walutowego z umowy spowodowałaby niedopuszczalne przekształcenie umowy kredytu walutowego w inny rodzaj kredytu, niezgodnie z wolą obu stron wyrażoną w dacie zawarcia umowy. Umowę zawartą przez strony należy zatem uznać za trwale bezskuteczną (nieważną), gdyż nie może ona obowiązywać bez kwestionowanych warunków

W konsekwencji powyższych wywodów, wskazać należy, iż stosownie do treści art. 410 § 2 k.c. świadczenie spełnione w wykonaniu nieważnego zobowiązania jest świadczeniem nienależnym, a tym samym zgodnie z art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c. podlega zwrotowi jako korzyść majątkowa uzyskana bezpodstawnie kosztem świadczącego, bez potrzeby ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na której rzecz świadczenie zostało spełnione, ani czy majątek spełniającego świadczenie uległ zmniejszeniu. Samo spełnienie bowiem świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a uzyskanie tego świadczenia przez odbiorcę - przesłankę jego wzbogacenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2011 r., I CSK 66/11).

W oczywisty sposób nie zachodzi też wypadek przewidziany w art. 411 pkt 4 k.c., ponieważ powodowie spełniali świadczenia wynikające z umowy przed jej upadkiem.

Na uwzględnienie nie zasługiwały również zarzuty dotyczące przedawnienia dochodzonego przez powodów roszczeń o zapłatę. Nie sposób uznać, że roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia jest roszczeniem o świadczenie okresowe. Okoliczność, iż nienależne świadczenie było spełniane cyklicznie, w częściach, nie powoduje „okresowości” roszczenia o zwrot tego świadczenia. Pozwany nie był w stosunku do powodów zobowiązany, ani w wyniku umowy kredytu, ani na skutek nieważności umowy kredytu, do jakichkolwiek świadczeń okresowych w rozumieniu art. 118 k.c. Nie jest roszczeniem o świadczenie okresowe, roszczenie kredytobiorców (tu powodów) o zwrot świadczeń nienależnych odpowiadającym kwotowo zapłaconym ratom kredytu, w sytuacji gdy okazało się, że umowa kredytu jest nieważna. W tej sytuacji, stwierdzić należy, iż do roszczenie powodów ma zastosowanie 10 - letni okres przedawnienia. Nie ma zatem podstaw, aby roszczenie pieniężne powodów uznać za przedawnione w jakiejkolwiek części.

Za niezasadny należało również uznać zarzut art. 455 kc w zw. z art. 481 kc. Tu wskazać należy, że wymagalności roszczenia o zwrot świadczeń spełnionych przez powodów na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy uzależniona jest od podjęcia przez nich wiążącej decyzji co do skorzystania z możliwości stwierdzenia nieważności umowy. Zatem możliwe jest domagania się odsetek za opóźnienie w zwrocie nienależnego świadczenia dopiero od tej daty przy uwzględnieniu obowiązku niezwłocznego spełnienia świadczenia po wezwaniu. Powodowie przed wniesieniem pozwu wezwali pozwanego do zapłaty konkretnie określonych kwot tytułem nienależne pobranych świadczeń na podstawie nieważnych umów kredytowych, zakreślając trzydniowy termin do zapłaty od doręczenia wezwania (k. 108-110). W odpowiedzi na wezwanie strony powodowej, pozwany wskazał, iż wezwanie otrzymał w dniu 15 czerwca 2020 r. (k. 113), a zatem za początkową datę odsetek należało przyjąć dzień następny po upływie wyznaczonego terminu do zapłaty w wezwaniu tj. 19 czerwca 2020 r.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanego jako niezasadną, na podstawie art. 385 k.p.c. (pkt I wyroku).

Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym zarzutu zatrzymania świadczeń powodów na rzecz banku z tytułu umowy kredytu w zakresie kwoty 75.999,99 stanowiącej równowartość wypłaconego powódce kapitału kredytu oraz w zakresie kwoty 86.000,00 zł stanowiącej równowartość wypłaconego powodowi kapitału kredytu - w ocenie Sądu Okręgowego – nie zasługiwał on na uwzględnienie.

Wskazać należy, iż zgodnie z art. 496 k.c. jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Powyższy przepis stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej (art. 497 k.c.). Sąd Okręgowy wskazuje, że zgodnie z ogólną zasadą prawa, wyrażającą się w łacińskiej paremii „ nemo auditur propriam turpitudinem allegans”, strona nie może czerpać korzyści z sytuacji, którą sama ukształtowała jako efekt własnego bezprawnego działania. W wypadku uznania za nieważną umowy kredytu zawierającej nieuczciwe postanowienia przedsiębiorca nie może żądać kompensacji niekorzystnych skutków jego bezprawnego zachowania. Art. 7 ust. 1 w związku z motywem dwudziestym czwartym dyrektywy 93/13/EWG zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia stosownych i skutecznych środków zapobiegających dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami. Niedopuszczalne w świetle powyższych unormowań prawa pochodnego byłoby takie ukształtowanie sytuacji prawnej konsumenta wskutek uznania umowy kredytu za nieważną z powodu zawartych w niej nieuczciwych postanowień umownych, które prowadziłoby do udaremnienia oczekiwanego skutku przepisów ochronnych w odniesieniu do konsumentów, realizującej w istocie tzw. efekt mrożący, a to wskutek istotnego pogorszenia sytuacji ekonomicznej konsumenta na skutek dokonanego przezeń wyboru wyjścia z sytuacji, w której stał się ofiarą nieuczciwej praktyki ze strony przedsiębiorcy. Byłoby to rozwiązanie niedopuszczalne, bowiem stanowiłoby dla konsumenta ponowną pułapkę, niwelując założony cel prawa konsumenckiego. W związku z powyższym, zarzut zatrzymania złożony przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym, nie zasługiwał na uwzględnienie, o czym orzeczono w pkt iV wyroku.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd odwoławczy orzekł w pkt II i III wyroku na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c, zgodnie z ogólna zasadą ponoszenia kosztów procesu. Niewątpliwie to pozwany jest stroną przegrywającą postępowanie apelacyjne, w związku z czym to na nim ciąży obowiązek zwrotu każdemu z powodów poniesionych przez nich kosztów procesu. Na te koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika powoda A. H. (1) w wysokości 2700 zł (ustalone na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych) oraz wynagrodzenie pełnomocnika powódki A. H. (2) w wysokości 1800 zł (ustalone na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 w/w Ministra Sprawiedliwości).

SSO Aurelia Pietrzak